انسان , طبیعت , معماری

 

• در ادامه ی هر مطلب تصاویری از چیدمان داخلی چند فروشگاه را می بینیم.

ترکیب هندسه ی ۳ و ۵ در طبیعت:

در برخی میوه ها هندسه ی داخلی ۳ و هندسه ی خارجی ۵ وجود دارد. هندسه ی خارجی مضرب ۵ با گل انها و ویژگی مشترک گیاهان ، خوراکی بودن انها ، سازگار است. به نظر می رسد هندسه ی داخلی ۳ باید ریشه در ویژگی مشترک انها یعنی بیش دانه بودن انها ، داشته باشد. چرا که در همه ی انها اندام زایشی با تعداد زیاد در ۳ محور در اطراف محور اصلی چیده شده اند. معمولا" این محورها مرکب بوده و به ۶ یا ۹ محور تقسیم شده و انبوهی از بذر زایشی انها را کنار هم قرار داده اند. در بیشتر نمونه ها حجم بافت اصلی میوه نسبت به کل میوه با توجه به تعداد زیاد دانه ها و فضای مرطوب اطراف ان چندان زیاد نیست ، به خاطر همین ساختار محوری ، در بیشتر موارد شکل کلی هندسی انها کشیده و دراز است.

نحوه ی استفاده از این تناسبات در معماری:

ابتدایی ترین شیوه ی درجه بندی ، تقسیم دایره به شش قسمت بود. زیرا با شعاع دایره می توان این کار را کرد و سپس با استفاده از روشهای هندسی ان را به ۳ یا ۱۲ تقسیم و سپس به ۶۰ قسمت تقسیم نمود. این تقسیم هنوز هم در بسیاری از مسائل رایج است. مصریان باستان دستگاه اندازه  گیری خود را در معماری بر این اساس تنظیم می کردند. خصوصا" اینکه عدد ۱۲ که در این نظام ایجاد می شود عددی کامل در دید انها بودو مجموع اعداد ، مثلث قائم الزاویه ی " اوسیریس" (۳،۴،۵) را ایجاد می کرد. این نظام در بین مسلمین به " نظام ستینی " مشهور است و هنوز هم ، بسیاری از حوزه ها از جمله ساعت ، نجوم و ..... به این سیستم طبقه بندی می شوند.^۱

مصریان معماری خود را بر اساس نظام مقدس ۱۲ تایی شکل می دادند . البته ریشه ی ۱۲ هم به عدد ۳ می رسد . مثلث "اوسیریس" که در نزد مصریان جایگاهی مقدس داشت و " فیثاغورس" این مطلب را بعد ها از مصریان اموخت. اضلاع این مثلث با اعداد (۴،۳،۵) متناظر بودند که مجموع انها عدد ۱۲ یعنی کلید اندازه گیری مصری ها را ایجاد می کرد.^۲

البته توجه به نظام ۳ در تمدنهای کهن دیگر هم نمونه هایی داشته است که " کریچلو" به برخی از انها اشاره دارد. به طورمثال در فرهنگ "ذن " ژاپنی و چین باستان مثلث نشان از سه قطب انسان ، بهشت و زمین بوده است. در هندسه ی تمثیلی هندو ، شش ضلعی به عنوان دو مثلث در هم امیخته به نام " چاکارای روشینو " خوانده می شد که یکی از انها مثلث " شیوا " و دیگری مثلث " شاکی " نامیده شده اند ^۳ ، نهایتا" حضور همین مثلث را در فرهنگ یهود و مسیح و تثلیث انها می توان مشاهده کرد. مثلث های در هم امیخته ی هندو در فرهنگ یهود به عنوان " مهر حضرت داود" ، ستاره ی داوودی لقب می گیرد و مطابق تاویلات انها با شش صفت الهی یعنی قدرت ، عظمت ، عقل ، عشق ، ترحم و عدالت تناظر می یابد. نهایتا" در فرهنگ گوتیک به شکل بارزتری تثلیث پدر ، پسر و روح القدس به عرصه ی هندسه و معماری راه پیدا می کند^۴ .

برخی از صاحب نظران از ان جمله " دکتر پیرنیا و دکتر لطیف ابوالقاسمی " نمونه های از نظام ستینی را در معماری سنتی ایران هم نشان داده اند. "پیر نیا" ان را " نسبت طلایی ایرانی " نام نهاده است. این نسبت به کرات در بناها و مساجد ایرانی یافت می شود و نمونه ی ان نیز نمای مسجد شیخ لطف لله می باشد.ظاهرا" مطابق مباحث مرحوم پیرنیا اساس توجه به نظام ۳ و ۶ ، بحث اقلیم و جهت گیری نسبت به ان است که او با اصطلاح سنتی "رون"^۵ بیان می کند.

به نظر او: معماران ایرانی برای تعیین جهت قرار گرفتن خانه یا رون ان ، از شکل شش ضلعی استفاده می کردند . شش ضلعی شکلی ست که چون در ساخت ان از مثلث متساوی الاضلاع استفاده می شود ، نمی توان ان را اشتباه کشید. خانه ی زنبور عسل هم به همین شکل است. در هنر هایی مثل خاتم،فرش کف امام زاده ها و خانه ها و نیز در بدست اوردن تناسبات طلایی از این شکل استفاده می شده است.این به ان جهت است که مستطیلی که در داخل یک شش ضلعی منتظم ایجاد می شود، یک مستطیل با تناسبات طلایی است. یعنی نسبت اضلاع ان ۶۶/۱ خواهد بود.

همین مسئله را "ابولقاسمی" نیز مورد تاکید قرار داده است. به عقیده ی او: هندسه ی معماری اسلامی و خصوصا" ، " میانسرا " ی ان با استفاده از تناسب طلایی ایرانی ، به وسیله ی جهت یابی خاصی توسط ترسیم مستطیل های محاط در شش ضلعی فوق دنبال می شده است ^۶ .

۱:مولوی ، پژوهشی در هندسه ی معماری اسلامی ، مرکز تحقیقات مسکن.

۲:السعید ، نقش های هندسی در هنر اسلامی ، ترجمه ی مسعود رجب نیا ، انتشارات سروش

۳:نوایی و حاج قاسمی ، پژوهشی به نام خشت و خیال ، دانشگاه شهید بهشتی

۴:همان منبع.

۵:واژه " رون " که توسط استاد پیرنیا برابر با واژه ی " جهت " بسیار مطرح شده است. در دهخدا به معنی "سبب ، دلیل و باعث" امده است که منظور ایشان دلیل جهت یابی اقلیمی بناست.

۶:ابوالقاسمی،لطیف، هنجار شکل یابی معماری اسلامی ایران ، مجموعه ی مقالات معماری ایرانی

 

طبیعت و فضای سبز در شهرسازی معاصر

 

تجربه ی زندگی در شهرهای چند میلیون نفری و قرارگیری در معرض الودگی شدید هوا و نیز الودگی صوتی و بصری و..... برای بشر تجربه ای جدید است. تراکم جمعیت و ازدحام در فضاها نیز در طول حیات بشر در کره ی خاکی دیده نشده و این پدیده متداول امروزی تجربه ای نو برای بشر است. هر چند دخل و تصرف در محیط طبیعی و متناسب سازی ان برای سکونت بشر اقدامی بوده که وی خود بدان اهتمام گمارده است. اما این سوال پیش می اید که محیط مصنوع ساخته شده بدست بشر تا چه حد با نیازهای روحی-روانی و حتی فیزیکی وی هماهنگ است. این گسست و انقطاع از طبیعت چگونه براو اثر گذارده و چرا و چگونه می توان این ارتباط مجدد را برقرار نمود؟

در دهه ی ۱۹۲۰ "لوکوربوزیه" که فقدان فضای باز قابل دسترسی را در شهر های اروپا را از نزدیک تجربه نموده بود، در طرح شهر ایده ال خود موسوم به "شهر در خشان" زندگی در اپارتمان های ۶۰ طبقه و یا ساختمان های متراکم دیگری را پیشنهاد می کند. هدف وی از پیشنهاد این الگوی بی سابقه ی ساخت و ساز ، ازاد سازی زمین برای دسترسی و استفاده ی شهروندان بوده است.به طوری که پیشنهاد می کند ۷۰ الی ۸۰ درصد زمین به صورت ساخته نشده باقی بماند و تنها بین ۱۰ الی ۲۰ درصد زمین تحت پوشش ساختمانی قرار گیرد. بدین ترتیب الی رغم افزایش تراکم نسبی جمعیت، فضای باز کافی در اختیار شهروندان قرار می گیرد .

در دهه ی ۱۹۳۰ "فرانک لوید رایت" به منظور افزایش ارتباط شهر و طبیعت طرح "شهر پهندشتی" را می دهد. در طرح شهر ایده ال وی هر خانوار در حدود ۲ هکتار زمین در اختیار دارد که می تواند در ان به کشاورزی پرداخته و مسکن خود را نیز در همانجا بنا کند . بدین ترتیب ارتباط شهروندان با طبیعت به نحو قابل توجهی افزایش می یابد. طرح شهر پهندشتی با کاهش تراکم جمعیت و تکیه بر حمل و نقل موتوری، فرم شهری گشوده و پراکنده را پیشنهاد می نماید. بدین ترتیب ضمن کاهش قابل توجه جمعیت ، فضای باز کافی در اختیار شهروندان قرار می گیرد.

هرچند طرح های "لوکوربوزیه" و "فرانک لوید رایت" به لحاظ تراکم جمعیت پیشنهادی کاملا" در مقابل هم هستند ، اما هر دو ایده بر تامین فضای باز و ارتباط شهروندان با طبیعت ، موضوعی که طی این سالها در کشورهای توسعه یافته اهمیت خاصی پیدا کرده ، تاکید می ورزند.

در دهه ی ۱۹۶۰ "یان مک هاگ" به اهمیت همراهی " طراحی همراه با طبیعت " اشاره کرده و در کتابی با همین نام بر این امر تاکید می کند که توسعه نبایستی در اراضی مسئله دار و حساس نسبت به توسعه و یا مکان هایی که در معرض خطرات طبیعی قرار دارند انجام شود. وی بر احتراز از توسعه در اراضی واقع در دشت های سیلابی ، پهنه های پرخطر زلزله و شیب های تند و ناپایدار تاکید می ورزد. بدین ترتیب بر کیفیت طراحی منطبق با شرایط محیطی  تاکید خاص صورت می گیرد.

" ویلیام وایت" در کتاب "اخرین منظر"  تلاش می کند فضاهای باز در شهر های امریکا حفظ شود. وی در این کتاب تاثیرات و پیامدهای منفی توسعه بدون برنامه را برشمرده است:

۱)از بین رفتن اراضی کشور

۲)فقدان فضای تفریحی-فراغتی برای شهروندان

۳)سیلاب های شهری

۴)الودگی ابهای سطحی و زیر زمینی

۵)الودگی بصری-زیباشناسانه(نازیبایی طبیعی)

۶)کاهش حس مکان و ارتباط با طبیعت

وی راههای متعددی برای مقابله با این پیامد ها مطرح نمود که از ان جمله می توان به:

۱)منطقه بندی حفاظتی

۲)ایجاد کمربندهای سبز

۳)ایجاد جاده های خوش منظر

و.................اشاره نمود.

از جمله تاثیرات محیط طبیعی بر انسان عبارتند از:

۱)احساس امنیت: ساکنین محلات مسکونی پر درخت احساس امنیت بیشتری می کنند، شدت احساس امنیت رابطه ی همبستگی مستقیم با تراکم سبزه و گیاه دارد، به طوری که احساس امنیت در مکان های پردرخت تر و سرسبز تر بیشتر است.

۲)تعامل مثبت زندگی کودکان با فضاهای طبیعی : فعالیت و بازی کودکان بر رشد اجتماعی و میزان خلاقیت انان تاثیری مثبت و انکار نشدنی دارد.بازی هایی که در زمین های سخت ، مصنوعی و بدون سبزه و گیاه انجام می شود  عموما" پیرو قواعد خاص،خشک و غیر خلاقانه است. رشد و بزرگ شدن کودکان در شهرهای فشرده بدون ارتباط با طبیعت می تواند پیامدهای نامطلوبی در بر داشته باشد.

۳)روابط مناسب بین همسایگان: محیط پیرامون خانه بهبود رابطه ی اجتماعی را سبب گردیده و ساکنین با یکدیگر فرصت اشنایی و رودر رویی بیشتری را پیدا می کنند ، نیز کسانی که در محل سکونت خود به باغبانی و محوطه سازی می پردازند ، زندگی را با کیفیت بالاتری ارزیابی می کنند. به عبارتی میزان وجود فضای طبیعی و همچنین فعالیت در این فضا بر ارزیابی از کیفیت زندگی تاثیر مستقیم می نهد.

 

سیاست گذاران و مدیران شهری برای حفظ سلامت روانی و جسمی شهروندان بایستی موضوع "برقراری و تجدید ارتباط شهر و طبیعت" را جدی بگیرند و همه ی اهتمام خود را برای رفع موانع اجرایی پیش رو به کار ببرند.

• دکتر راضیه رضازاده ---کارشناس ارشد "طراحی شهری" از دانشگاه واشینگتن امریکا و دکتری "طراحی شهری" از دانشگاه شفیلد انگلستان ، استادیار دانشگاه علم و صنعت ایران